EU – Analyse van juridische, financiële en politieke risico’s verbonden aan het gebruik van geïmmobiliseerde Russische activa

De kwestie van het gebruik van Russische staatsobligaties die vandaag bij Euroclear zijn geïmmobiliseerd, plaatst de Europese Unie voor een bijzonder gevoelige juridische scheidslijn: binnen de reikwijdte van de beschermende bevriezing blijven – een omkeerbare maatregel, verenigbaar met de logica van sancties – of het overschrijden van de drempel van een onherroepelijke toewijzing van middelen ten behoeve van Oekraïne. 

Deze beweging van bevriezing naar voorziening vormt een grote paradigmaverschuiving, die in strijd is met de fundamentele beginselen van het internationaal publiekrecht, directe gevolgen heeft voor de structuur van soevereine immuniteiten en, in bredere zin, de stabiliteit van de internationale financiële architectuur in twijfel trekt.

In dit geval neemt België, de hoofdzetel van Euroclear en begunstigde van een uitzonderlijke belastingopbrengst gekoppeld aan de blokkering van deze activa, een unieke positie in. Zijn ogenschijnlijke voorzichtigheid weerspiegelt niet zozeer een politieke aarzeling als wel een objectieve noodzaak: het verzoenen van de Europese loyaliteit, concrete steun aan Oekraïne en bescherming van de juridische, financiële en systemische veiligheid van het Koninkrijk.

I. Het algemene kader: van het beheer van belangen tot het debat over kapitaal

Bijna 300 miljard euro aan Russische activa is geïmmobiliseerd in de G7 en de EU, waaronder 176 tot 200 miljard euro bij Euroclear. De Europese Unie heeft al een belangrijke stap gezet door de “meevallers” van deze activa over te dragen aan Oekraïne, op grond van het besluit van 21 mei 2024.

De Commissie en de G7 overwegen nu een lening van 140 tot 165 miljard euro, gegarandeerd door toekomstige inkomsten uit deze activa. Verschillende staten willen zelfs een gedeeltelijke of volledige inbeslagname van kapitaal.

Daarom is het deze verschuiving – van het beperkte gebruik van rente naar een logica van garantie en vervolgens door kapitaal ondersteunde reparaties – die de ernstigste juridische risico’s kristalliseert. Het gaat in feite om de overgang van een voorzorgsmaatregel naar een maatregel die een daadwerkelijke overdracht van activa inhoudt, waardoor de kern van de staatsimmuniteit tegen executie wordt geraakt.

II. Het Belgische standpunt: juridische voorzichtigheid en budgettaire realiteit

België speelt in deze problematiek een centrale rol. Euroclear haalt buitengewone inkomsten binnen (4,4 miljard euro in 2023; 6,9 miljard euro in 2024), zwaar belast in België (625 miljoen euro in 2023; 1,7 miljard euro verwacht in 2024). Het wegvallen van deze belastinginkomsten zou het begrotingssaldo aanzienlijk verstoren.

Bovendien benadrukt de Belgische regering de systeemrisico’s die een eenzijdig besluit met zich mee zou brengen voor Euroclear en het Belgische financiële centrum. De nationale autoriteiten roepen daarom op tot risicodeling tussen de lidstaten, een duidelijke wettelijke basis en meer transparantie over activa die buiten België worden bewaard.

De financiële dimensie is hier nauw verweven met de juridische redenering: theoretische risico’s vinden hun concrete vertaling in de kwetsbaarheid van de Belgische infrastructuur.

III. De belangrijkste juridische risico’s geïdentificeerd

1. In het internationaal publiekrecht: een direct gevaar voor de soevereiniteit van staten

Het internationaal publiekrecht is gebaseerd op een essentieel beginsel: immuniteit van executie van de eigendommen van de buitenlandse staat, en meer specifiek van de activa van zijn centrale bank. Deze immuniteit is geen politiek voorrecht: zij vormt een mechanisme ter bescherming van de staatssoevereiniteit en garandeert dat geen enkele staat over de eigendommen van een andere kan beschikken buiten een strikt en uitzonderlijk kader.

a) Bevriezing: maatregel geaccepteerd omdat deze omkeerbaar is

Het bevriezen van tegoeden wordt uit voorzorg getolereerd, omdat de essentie ervan omkeerbaarheid is. De beoogde staat behoudt het eigendom en kan zijn bezittingen terugkrijgen als de maatregel wordt opgeheven.

b) Confiscatie: een directe aanval op de soevereiniteit

Confiscatie of onherroepelijke toewijzing van kapitaal vormt onteigeningde facto. Het doorbreekt de zorgvuldig onderhouden grens tussen economische sancties en directe vermogensschade. Zodra een staat of een internationale organisatie zich echter de beschikkingsmacht over de soevereine eigendommen van een andere staat toeëigent, wordt juist het beginsel van soevereine gelijkheid ondermijnd.

Het aanvaarden van een dergelijke maatregel zou neerkomen op het creëren van een structurele uitzondering ten gunste van politiek of militair machtige staten, waardoor waarschijnlijk een precedent wordt geschapen.mutatis mutandis, dat morgen kan worden ingeroepen tegen een derde staat. Deze dynamiek zou de bescherming van soeverein eigendom in de internationale orde waarschijnlijk blijvend uithollen.

c) Tegenmaatregelen: kwetsbare grond

Als de theorie van tegenmaatregelen soms wordt genoemd om een ​​toewijzing van Russische activa te rechtvaardigen, mogen we niet vergeten dat:

• tegenmaatregelen moeten zijntijdelijk omkeerbaar,
• evenredig,
• en strikt bedoeld om een ​​terugkeer naar de legaliteit te verkrijgen.

Een verbeurdverklaring of een definitieve overdracht voldoet echter aan geen van deze criteria. Een dergelijk argument zou gebaseerd zijn op een verstoring van het wettelijke regime van tegenmaatregelen, wat gevaarlijk is voor het algemene evenwicht van het internationaal recht.

d) Risico’s van rechtszaken

Rusland zou de zaak aan het Internationaal Gerechtshof kunnen voorleggen, arbitrages kunnen initiëren of het binnenlandse beroep kunnen uitbreiden. Bovenal zou het land een aanval kunnen inzetten op zijn soevereine immuniteit, waardoor de Unie in een juridisch kwetsbare positie terecht zou komen, zowel ten opzichte van Rusland als ten opzichte van de gehele internationale gemeenschap.

2. In het recht van de Unie en de grondrechten

De wettelijke basis voor confiscatie blijft onzeker. Het door het Handvest beschermde recht op eigendom vereist dat elke ontbering wettelijk wordt geregeld, evenredig is en gepaard gaat met compensatie. Geen van deze elementen komt samen.

Ook de rechtszekerheid en de bescherming van legitieme verwachtingen worden ondermijnd: de stabiliteit van het euroregime als internationale munt hangt juist af van de voorspelbaarheid en politieke neutraliteit van het systeem.

3. Risico’s van particuliere geschillen

Euroclear of de Belgische Staat zouden contractueel of op grond van aansprakelijkheid kunnen worden vervolgd. Andere staten zouden hun reserves kunnen herverdelen in valuta’s die als minder gevoelig voor politieke beslissingen worden beschouwd.

IV. Financiële en systeemrisico’s

In een ongunstig scenario zou Euroclear verplicht kunnen worden reeds overgemaakte bedragen terug te betalen. De financiële gevolgen voor België zouden groot zijn, met herkapitalisatie, massale publieke steun of een systemische schokgolf.

De ECB heeft haar bezorgdheid onderstreept: opdringerig gebruik van staatsobligaties zou het vertrouwen in de euro kunnen ondermijnen. Dit zou enorme herallocaties naar de dollar, de Zwitserse frank of goud kunnen veroorzaken.

Russische represailles – inclusief hybride – versterken het algehele risico.

V. Algemene analyse van het Belgische standpunt

Op juridisch vlak zijn de door België geuite bedenkingen ernstig: de overgang van bevriezing naar confiscatie vormt een normatieve sprong met ernstige gevolgen voor de bescherming van de soevereine immuniteiten.

Financieel vormen de gegenereerde inkomsten een belangrijke hulpbron, terwijl Euroclear een cruciale infrastructuur blijft.

Politiek gezien blijft België pro-Oekraïens, maar weigert het de risico’s van een besluit op Europees en internationaal niveau alleen te dragen.

Overeenkomstig, De Europese Unie verkent een ambitieus maar intrinsiek kwetsbaar pad: het toewijzen van Russische middelen aan de wederopbouw van Oekraïne. Bij gebrek aan een bepaalde basis in het internationaal recht dreigt elk initiatief dat verder gaat dan bevriezing de soevereine immuniteiten te ondermijnen, met het risico het bouwwerk van de staatssoevereiniteit te kraken en een gevaarlijk precedent te scheppen voor het hele internationale systeem.

België kan, vanwege zijn centrale rol via Euroclear, de systemische en patrimoniale implicaties van een dergelijke oriëntatie niet negeren. Zijn voorzichtigheid komt niet voort uit een politieke houding, maar uit een elementaire vereiste van proportionaliteit: het steunen van Oekraïne, ja, maar zonder de internationale rechtsorde, de nationale financiële stabiliteit en de integriteit van de Europese infrastructuur in gevaar te brengen.

Elke ontwikkeling moetuiteindelijk, overwogen wordencum grano vies, gebaseerd op een solide juridische basis, duidelijke risicodeling en verstandig beheer van het mondiale evenwicht.